കൊൽക്കത്ത, മെയ് 11: 1905-ൽ സ്വദേശി പ്രസ്ഥാനം ആളിക്കത്തിക്കൊണ്ടിരുന്ന നാളുകളിൽ, അബനീന്ദ്രനാഥ് ടാഗോർ വരച്ച 'ഭാരത മാതാ' എന്ന ചിത്രം പിന്നീട് ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെയും സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെയും പ്രതീകമായി മാറി. ആദ്യം 'ബംഗ മാതാ' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഈ ചിത്രം, പിന്നീട് ഇന്ത്യയിലെമ്പാടും പ്രചാരം നേടിയതോടെയാണ് 'ഭാരത മാതാ' എന്ന പേരിൽ ലോകശ്രദ്ധ നേടിയത്.

ചിത്രത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം

1905-ൽ ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകൂടം ബംഗാൾ വിഭജിച്ചതിനെതിരെയും സ്വദേശി ഉത്പന്നങ്ങൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ച് ദേശീയബോധം വളർത്തുന്നതിനായും നടന്ന സ്വദേശി പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ കാലത്താണ് ഈ ചിത്രം പിറന്നത്. ഭാവനാത്മകമായ ഭാവത്തിൽ, ഒരു സന്യാസിനിയുടെ രൂപത്തിലാണ് ചിത്രത്തിൽ ഭാരത മാതാ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. നാല് കൈകളിൽ പുസ്തകം, അരി, വെളുത്ത വസ്ത്രം, ഒരു ജപമാല എന്നിവ വഹിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം ഭാരതത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയെയും ആത്മീയതയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

സ്വദേശി പ്രസ്ഥാനവും സ്വാധീനവും

സ്വദേശി പ്രസ്ഥാനം കൊടുമ്പിരിക്കൊണ്ടിരുന്ന സമയത്ത് സിസ്റ്റർ നിവേദിത ഈ ചിത്രത്തിന് വലിയ പിന്തുണ നൽകി. അവരാണ് 'ഭാരത മാതാ' എന്ന പേര് നിർദ്ദേശിക്കുകയും പ്രചരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തത്. ബങ്കിം ചന്ദ്ര ചാറ്റർജി എഴുതിയ 'ആനന്ദമഠം' (1882) എന്ന നോവലിലെ "വന്ദേ മാതരം" എന്ന പദം ഈ ചിത്രത്തിന് കൂടുതൽ ആത്മീയമാനം നൽകി.

ടാഗോർ കുടുംബത്തിന്റെ സംഭാവന

നോബൽ സമ്മാന ജേതാവായ രബീന്ദ്രനാഥ് ടാഗോറിന്റെ അനന്തരവനാണ് അബനീന്ദ്രനാഥ് ടാഗോർ. ആധുനികത കൊണ്ടുവരുന്നതിലും സ്വദേശി മൂല്യങ്ങൾക്കായി കലാപരമായ പോരാട്ടം നടത്തുന്നതിലും അവർക്ക് വലിയ താല്പര്യമുണ്ടായിരുന്നു. ബംഗാൾ സ്കൂളിന്റെ സ്ഥാപകനായ അദ്ദേഹം, മുഗൾ-രാജ്പുത് ശൈലികളെ ഇന്ത്യൻ പരമ്പരാഗത ചിത്രകലയിലേക്ക് സമന്വയിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.

ചിത്രത്തിന്റെ സവിശേഷതകൾ
| ഘടകം | വിശദീകരണം |

| ശൈലി | ജലച്ചായത്തിൽ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു; ക്ലാസിക്കൽ ഇന്ത്യൻ ചിത്രകലയിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. |
| രൂപകൽപ്പന | നാല് കൈകളുള്ള രൂപം, പ്രഭാവലയം, ഭൂമിയിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന പ്രത്യേകതകൾ എന്നിവയെല്ലാം രൂപകൽപ്പനയുടെ ഭാഗമാണ്. |
| സൂചകങ്ങൾ | അറിവ്, സമൃദ്ധി, ശുദ്ധി, ആത്മീയത എന്നിവയാണ് നാല് കൈകളും അവയിലെ വസ്തുക്കളും പ്രതീകവൽക്കരിക്കുന്നത്

ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥ

ഈ ചിത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം കൊൽക്കത്തയിലെ വിക്ടോറിയ മെമ്മോറിയൽ മ്യൂസിയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇന്ത്യയിൽ മാത്രമല്ല, ലോകമെമ്പാടുമുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യ പ്രസ്ഥാനങ്ങളിലും 'ഭാരത മാതാ' ഒരു ശക്തമായ പ്രതീകമായി ഇന്നും നിലകൊള്ളുന്നു.
മാതൃഭാവത്തിൽ ഭാരതത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന ഈ ചിത്രം, സ്വാതന്ത്ര്യസമരം മുന്നോട്ട് വെച്ച രാഷ്ട്രീയം, സംസ്കാരം, ആത്മീയത എന്നിവയുമായി ഐക്യദാർഢ്യം പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പൊതു മൂല്യചിഹ്നമായി മാറി. ഇത് ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയ അഭിമാനത്തെ ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നതിൽ വലിയ പങ്കുവഹിച്ചു.